Endüstri 4.0 Sürecinde Sanayisizleşme ve Kentsel-Bölgesel Kalkınmanın Dinamikleri

1970’li yıllardan itibaren sadece gelişmiş ülkelerin önemli bir problemi olarak görülen “sanayisizleşme” sorunu, günümüzde henüz gelişme ve sanayileşme yolunda olan ülkelerin de önemli bir sorunu olarak görülmeye başlanmış ve literatürde bu ülkeler için “Prematüre ya da Erken Sanayisizleşme” kavramı kullanılmaya başlanmıştır. Sanayi sektörünün gelişmiş ülkelerin büyüklük düzeyine erişmeden erken dönemde sanayisizleşmeye başlaması özellikle Türkiye gibi orta-gelir tuzağında bulunan gelişmekte olan ekonomiler için tehlikeli çanlarının çaldığı anlamına gelmektedir. Gerçekten de erken sanayileşmenin bizim gibi ülkeler için hem ekonomik hem de politik ciddi sonuçları bulunmaktadır.

Kısaca bir ülkenin veya bölgenin ekonomisinde sanayi üretiminin ve/veya istihdamının payının sistematik olarak azalması olarak tanımlanan “sanayisizleşme” kavramı kuşkusuz yarattığı sonuçlar ve meydana getirdiği etkiler bakımında sadece bu iki göstergeden ibaret değildir. Sanayisizleşme, bir yandan nitelikli istihdamın kaybedilmesi, gelir düzeyinin azalması, yenilik kapasitesinin düşmesi ve eşitsizlikleri artması nedeniyle gelişmiş ülkelerde ciddi bir endişe kaynağı olurken, öbür yandan küresel ve bölgesel ölçekte yeni bir mekansal iş bölümünün ortaya çıkmasına, belirli ülkelerin ve bölgelerin kalkınırken diğerlerinin kaybetmesine dolayısıyla eşitsiz bir gelişme sürecinin işlemesine yol açmaktadır. Bu bağlamda sanayisizleşme süreci en belirgin olarak firmaların üretim veya hizmet birimlerinin ülke içinde yer değiştirmesine (onshoring) ya da coğrafi olarak yakın ülkelere taşımasına (nearshoring) veya daha uzak ülkelere kaydırılmasına (offshoring) neden olan çok önemli mekansal sonuçlar üreterek uzun vadede hangi bölgelerin yoksul hangi bölgelerin de zenginleşebileceğinin emarelerini ortaya koymaktadır.

Öte yandan 2011 yılında ortaya atılan Sanayi 4.0 kavramı aslında tam da Batılı gelişmiş ülkelerde uzun zamandır yaşanan sanayisizleşmeye bağlı sürecin tersine çevrilmesine dayanan bir atılım olarak okunabilir. Henüz yeni başlayan Endüstri 4.0 sürecinin nereye gideceğini tam olarak kestirmek mümkün olmasa da beklentiler çeşitli saiklerle yurtdışına taşınmış, yabancı ülkelere gitmiş (yani near veya off-shoring olmuş)  sanayilerin endüstri 4.0 teknolojilerinin getireceği maliyet avantajları sayesinde orta ve uzun vadede gelişmekte olan ülkelerden kendi ülkelerine geri dönmesine (yani reshoring olmasına) dolayısıyla sözkonusu gelişmiş ülkelerin yeniden sanayileşmesine (re-industrialisation) yol açaçağı ve böylelikle zengin ülkelerin hem rekabetçiliklerini temin etme hem de sosyal çalkantılardan ve eşitsizliklerden kendilerini korunmasının mümkün olacağı öngörülmektedir.

Bu bağlamda bu çalışmada temel olarak Dünyada ve Türkiye’de sanayisizleşme sürecinin gelişimi, ortaya çıkış koşulları ve nedenleri ile bunun hem küresel hem de ulusal ve ülkeiçi bölgesel ölçekte yarattığı mekansal değişim dinamikleri ele alınmaktadır. Çalışma aynı zamanda sanayisizleşmenin kentsel ve bölgesel ölçekte kalkınma sürecine olan ekonomik ve mekansal etkileri ile endüstri 4.0 çağına girdiğimiz bugünlerde sanayi 4.0 teknolojilerinin yakın zamanda getireceği büyük değişimlerin sanayi(siz)leşme sürecinde yaratacağı olası pozitif ve negatif etkileri de tartışmaya açmaktadır.

Doç. Dr. Nuri YAVAN

Nuri Yavan, Lisans eğitimini Ankara Üniversitesi Dil ve Tarih-Coğrafya Fakültesi (DTCF) Coğrafya Bölümünden, Yüksek Lisans ve Doktora derecesini de aynı üniversitesinin Beşeri ve İktisadi Coğrafya Bilim Dalından aldı. 2002 yılında Ankara Üniversitesi DTCF Coğrafya Bölümü’nde araştırma görevlisi olarak çalışmaya başlayan Yavan, 2003-2004 yılında Güney Kore Devlet Araştırma Bursunu (NIIED) kazanarak 1 yıl süreyle Seoul National Üniversitesi’nde misafir öğretim üyesi olarak çalıştı. 2009 yılında Yrd. Doç., 2013 yılında da Doçent olan Yavan, halen bu bölümdeki görevine devam etmektedir.

Yavan’ın ilgi alanı ve araştırmaları üç alan üzerinde yoğunlaşmaktadır: (1) Ekonomik Coğrafya (yer seçimi, sanayi bölgeleri, kümelenme, küreselleşme, ülke içine ve yurtdışına yapılan yabancı yatırımlar, kent ekonomisi, perakende ve tüketim mekanları), (2) Bölgesel Kalkınma ve Politikası (girişimcilik ve inovasyon, sektörel ve bölgesel teşvik ve destekler, kalkınma politikaları), (3) Coğrafyanın Tarihi, Felsefesi ve Metodolojisi (coğrafi düşünce ve mekan teorisi, felsefi yaklaşımlar ve çağdaş paradigmalar, Türk coğrafyasının tarihsel ve kritik analizi ve araştırma yöntemleri ve istatistiksel analiz).

Yavan, bugüne kadar 7 kitap, 10 kitap bölümü, 20 tanesi araştırma makalesi olmak üzere, 11 çeviri makalesi ve 6 bildiri makalesi ile birlikte toplam 37 makale ve 25 tane proje raporu yayınladı. Ayrıca Yavan, 3 tanesi uluslararası olmak üzere toplam 12 projede yürütücü, danışman veya araştırmacı olarak görev almış, ulusal ve uluslararası konferanslarda toplam 113 bildiri sunmuştur.

Yavan, 2005 yılında Uluslararası Yatırımcılar Derneği’nin “YASED Akademik İnceleme Yarışması Birincilik Ödülünü”, 2006 yılında İktisadi Araştırmalar Vakfı’nın “Ünal Aysal Ödülünü” ve 2010 yılında da Maliye Hesap Uzmanları Vakfı’nın “Ekonomik ve Mali Araştırma Yarışması Birincilik Ödülünü” kazanmıştır.

Yavan, ulusal ölçekte Devlet Planlama Teşkilatı, Kalkınma Bakanlığı, Sanayi ve Teknoloji Bakanlığı, KOP Bölgesel Kalkınma İdaresi ve Kalkınma Ajansları gibi çeşitli kamu kurumları ile OSTİM, DİTAM, KENTTAM, VEKAM ve TEPAV gibi özel sektör kuruluşlarına danışmanlık yapmıştır. Ayrıca Türkiye’nin 10. ve 11. Kalkınma Planının hazırlanmasında görev almıştır.

Yavan, çok sayıda ulusal ve uluslararası konferans, seminer ve çalıştay organize etmiş, 50’dan fazla bilimsel toplantının yürütme, düzenleme ve bilim kurullarında yer almış ve 40’dan fazla bilimsel dergi, uluslararası yayınevi ve araştırma kurumu için hakemlik yapmıştır.

Yavan, şuanda dünyaca ünlü global yayınevinden biri olan Routledge’ın “Dynamics of Economic Space” kitap serisinin editörü iken, Springer’in “Economic Geography” kitap serisinin de editörlerinden biridir. Yavan, aynı zamanda ekonomik coğrafya, beşeri coğrafya ve iktisat alanlarında yayın yapan 4 uluslararası alan indeksli bilimsel derginin editöryal kurulunda yer almaktadır.

Son olarak Yavan, ulusal ve uluslararası düzeyde coğrafya ve bölge bilimi alanında faaliyet gösteren çeşitli bilimsel kuruluşların üyesi, Uluslararası Coğrafya Birliği Ekonomik Coğrafya Komisyonu’nun (IGU Commission on the Dynamics of Economic Spaces) da Başkanıdır.