Kent belleğinde önemli yer tutan ve kamuoyunda uzun süredir tartışılan Kamil Ocak Stadyumu’nu, Kapalı Spor Salonu’nu, Gaziantep Valiliği’ni, 15 Temmuz Demokrasi Meydanı’nı ve 100.Yıl Atatürk Kültür Parkı’nın bir bölümünü kapsayan, yaşayan en eski kentlerden birisi olan Gaziantep’in çok önemli bir alanında oluşturulacak “Millet Bahçesi” düzenlemesi, Gaziantep Büyükşehir Belediye Meclisi’nin 13 Eylül 2019 tarih ve 301 sayılı kararıyla onaylanmış ve 30 Eylül 2019 tarihinde askıya çıkarılmıştır.
Kentin çok önemli bir noktasında gerçekleştirilen bu çalışmada büyük değişiklikler önerilmiş, yaklaşık 119.000 m2’lik bir alan “Millet Bahçesi” olarak tanımlanmıştır.
Alanın Arkeoloji Müzesi’ne bakan kuzey kanadında ticari fonksiyonlar, orta kısımlarında bir kastel uyarlaması yer alırken; valilik binasının ve hemen arkasında yer alan yeşil alanın bulunduğu kısımda ise cami alanı ayrılmıştır. Kamuoyunda büyük tartışmalar yaratan bu planla ilgili Mimarlar Odası Gaziantep Şubesi tarafından bir rapor hazırlanmıştır. (Benzer içerikte bir rapor Gaziantep Kent Konseyine de sunulmuştur.)
RAPORUN TAM METNİNE ULAŞMAK İÇİN TIKLAYIN
Mimarlar Odası Gaziantep Şubesi bu alanda yapılan imar planı revizyonuyla ilgili Büyükşehir Belediyesi’ne itirazda bulunacaktır, ve tüm yurttaşlarımızı da plana itiraz etmeye davet ediyoruz.
Rapor içeriğinde kısaca 2012’den bu yana söz konusu alanda yapılan planlama çalışmaları, tartışmalar ve sürecin gelişimi irdelenmiş; son kısımda ise değerlendirmelere yer verilmiştir. Bu değerlendirmeler aşağıdaki gibidir:
1-) Planlama yaklaşımı açısından kamusal fonksiyonlar taşıyan bir planlama alanında yine kamusal fonksiyonların ele alınması olumludur. Yine ticari alanlar için ayrılan kapalı inşaat alanının da TOKİ tarafından önceki tarihlerde yapılan planlara göre makul seviyede bırakıldığı değerlendirilmektedir.
2-) Planlama alanında mülkiyetin tamamına yakınının merkezi devlet kurumlarında olması dolayısıyla tüm planlama kararlarının Gaziantep dışından alınması, yerel idarelerin ve inisiyatifin bu kararlardaki etkisinin asgari düzeyde olması, kentin en önemli noktalarından bir tanesinde yapılan plan tadilatının en önemli sorunudur.
3-) “Millet bahçesi” kullanımı, 2018 yılında cumhurbaşkanlığı seçimleri öncesinde gündeme gelmiş ve kentlerde planlanmaya başlamıştır. Gaziantep de dahil olmak üzere, pek çok kentte millet bahçesi halihazırda yeşil alan/park/rekreasyon alanı olarak ayrılmış yerlere isim olarak verilmiştir. Kamil Ocak Stadı, Kapalı Spor Salonu, Demokrasi Meydanı ve valilik binasının bulunduğu kısımda planlanan millet bahçesi ise bir fonksiyon dönüşümü içerdiği için ayrıca önemlidir.
Mekansal Planlar Yapım Yönetmeliği eklerinde imar planlarında “millet bahçesi”nin nasıl gösterileceği tanımlanmış, ancak içeriği (içerisinde hangi oranda yapılaşma olabileceği, hangi fonksiyonları barındırabileceği, vs.) tanımlanmamıştır. Bu belirsizlik de yine bu alanda planlanan millet bahçesinin nesnel olarak değerlendirilebilmesini engellemektedir.
Millet bahçeleri için mevzuat incelendiğinde Planlı Alanlar Tip İmar Yönetmeliği’nin 4.Maddesi’nde şu tanım yapılmaktadır:
“4) (Ek:RG-01/3/2019-30701) Millet bahçeleri: Halkı doğa ile buluşturan, rekreaktif gereksinimleri karşılayan, afet anında kentin toplanma alanları olarak da kullanılabilecek, yer seçimi, alan büyüklüğü, fonksiyonları ve tasarımı gibi hususların Bakanlıkça hazırlanarak yürürlüğe konulacak Millet Bahçeleri Rehberinde belirlendiği büyük yeşil alanları,”
Anlaşılacağı üzere Millet bahçesi yapılaşması için Bakanlıkça hazırlanarak yürürlüğe konulacak Millet Bahçeleri Rehberine bakılması gerekmektedir. Ancak hazırlanmış ve kamuoyuna duyurulmuş bir rehber bulunmamaktadır. Bu rehber olmadan yapılan yapılaşma önerileri mevzuata uygun değildir.
Yine planlama alanının 1/25.000 ölçekli nazım imar planında “Park ve Yeşil Alanlar” olarak görünmesinden hareketle Planlı Alanlar Tip İmar Yönetmeliği’nin büyük yeşil alanlardaki yapılaşma koşullarını ele alan 19.Madde’nin (1). fıkrasının c) bendinin 4). alt bendinde yer alan hüküm incelendiğinde;
“4) 10.000 m2 üzerindeki parklarda, açık alanları dâhil taban alanları, (2) numaralı alt bentte belirtilenler de dâhil toplamda %3’ü geçmemek üzere muvakkat yapı ölçülerini aşmayan mescit ile trafik güvenliği alınarak kamuya ait 112 acil ambulans istasyonu, yapılabilir.” denilmektedir.
Bakanlık tarafından hazırlanmış bir “Millet Bahçeleri Rehberi” bulunmadığından, planlama alanındaki yapılaşma şartlarına esas teşkil edebilecek bu hükme göre yaklaşık 119.000 m2’lik bu alanda yapılabilecek yapıların taban alanlarının 3600 m2’yi geçmemesi gerekmektedir.
Buna göre 1/1.000 ölçekli uygulama imar planında ve TOKİ tarafından ihaleye çıkarılan projelerde görülen yapı inşaat alanlarının bu sınırın oldukça üzerinde olduğu görülmektedir.
4-) Büyükşehir Belediye Meclisi tarafından onaylanan imar planında Prof. Muammer Aksoy Bulvarı ve İstasyon Caddesi’nin bağlantısının kesilmesi önemli soru işaretleri yaratmaktadır. Eski kent merkezine taşıt bağlantısı için yoğun olarak kullanılan bu bağlantının kesilmesinin gerekçesi plan açıklama raporunda yer almadığı gibi, herhangi bir analiz de bulunmamakta, bunun da ötesinde alternatif rota da önerilmemektedir. Planın en sorunlu yönlerinden bir tanesi ulaşım kararlarının eksikliğidir.
5-) İmar plan değişikliğinin plan açıklama raporuna istinaden, yapılan revizyonlarla ilgili kapsamlı bir analiz ve değerlendirmeye yer verilmemiş, plan değişikliği için gerekçeler sunulmamıştır. Bunun bir sonucu olarak örneğin 15 Temmuz Demokrasi Meydanı’nın yeni durumda nasıl değerlendirileceği belirsizdir. 90lı yıllardan bu yana Gaziantep’in resmi tören alanı olan meydanla ilgili karar ve tasarrufların da ayrıntılı bir şekilde ele alınması gerekmektedir.
6-) Valilik binasının neden yıkıldığı da belirsizliğini sürdüren bir başka karardır. Resmi bir açıklama yapılmamış olsa da, yalnızca 25 yıl önce inşa edilen bu kamu yapısının depreme dayanıklı olmadığının ortaya çıktığı bilinmektedir. Öncelikli olarak bu yapı için bir güçlendirme projesi hazırlanması ve güçlendirme işlemlerinin yapılmasının çok zor veya çok maliyetli olması durumunda yeniden yapım gibi seçeneklerin değerlendirilmesi beklenmektedir. Yalnızca 25 yıl önce inşa edilen bu kamu yapısının yeterli gerekçe sunulmadan yıkılması, valilik ve diğer resmi kurumların başka alanlara taşınması milli servetin israfı ve kamunun kısıtlı kaynaklarının boşa harcanması anlamına gelmektedir.
7-) Planlama alanı, Gaziantep’in en önemli kamusal noktalarından bir tanesinde yer aldığından bu bölgede bütünlüklü bir kentsel tasarım çalışması yapılması büyük bir önem taşımaktadır. Ancak gerek belediye meclisinde onaylanan imar planının çevresiyle, eski kent merkeziyle bir ilişki kurmamasından; gerekse de TOKİ tarafından ihaleye çıkarılan projede Kamil Ocak Stadyumu ve kapalı spor salonunun bulunduğu alanda yapılan parsel bazlı tasarımdan böyle bir çaba ve çalışma olmadığı görülmektedir. Böylesine önemli bir çalışmayı etap etap inşa etmek elbette mümkündür, ancak kentsel tasarım alan genelinde ve çevreyle (Gaziantep Kalesi, tarihi kent merkezi, Gaziantep Garı, vd.) ilişkili olarak düşünülmelidir. Dolayısıyla bu hususun bir kez daha değerlendirilmesi ve kamuoyunda tartışmaya açılması daha uygun olacaktır.
8- ) Plan askı süreci devam ederken planın bir bölümünün TOKİ tarafından ihaleye çıkarılması da hukuki ve ilkesel sorunları beraberinde getirmektedir. İmar planı kesinleşinceye kadar söz konusu alan hukuken “spor alanı”dır, ve bu şartlar altında TOKİ’nin 30 Ekim 2019 günü gerçekleştireceği ihale hukuken sorunludur. Öncelikle plan askı sürecinin bitmesinin beklenmesi ve itirazların Büyükşehir Belediye Meclisi’nde görüşülerek planın kesinleştirilmesi gerekmektedir. İhalenin bu şartlar altında yapılmasına öncelikle Gaziantep Büyükşehir Belediyesi’nin kamusal sorumluluğu gereği karşı çıkması beklenir.
9-) İmar planında valilik binasının ve arkasında yer alan yeşil alanların bulunduğu kısımda cami alanı planlandığı, 1/1.000 ölçekli uygulama imar planında görülebilmektedir. İşaretli alan oldukça büyük bir oturuma işaret etmektedir. (135×155 m. civarında) Söz konusu oturum alanı, Gaziantep Kalesi’nden daha büyük bir alana işaret ettiği gibi; tarihsel olarak büyük öneme sahip pek çok camiden çok daha büyük bir alana isabet etmektedir.
Bu alanda cami yapılması değerlendirilebilir, ancak böylesine büyük bir alanın tamamının kapalı olarak mı planlandığı, yoksa caminin ibadet alanı, külliyesi, müştemilatları ve bahçesinin oluşturduğu alanların tümünün mü yaklaşık 21.000 m2’lik bu alanı kapsadığı belirsizdir. Değerlendirmelerin 3. Maddesi’nde belirtildiği gibi, bakanlık tarafından hazırlanmış bir “Millet Bahçeleri Rehberi” bulunmadığından, bu alanda yapılaşma koşullarını Planlı Alanlar Tip İmar Yönetmeliği hükümleri uyarınca belirlemek doğru olacaktır, ve buna göre de yapı oturum alanlarının 3.600 m2 civarında olması gerekmektedir. Oysa mevcut durumda bu koşullar sağlanmamaktadır.
Eğer böylesine büyük kapasiteli, anıtsal bir cami yapılıyorsa, yer seçiminin hangi kriterlere göre yapıldığı, Millet Bahçesi’yle ilişkisinin nasıl kurulacağı, kale siluetiyle ilişkisinin nasıl olacağı, yoğun yaya ve araç trafiğinin nasıl yönetileceğiyle ilgili bilgilere de yer verilmesi uygun olacaktır. Ancak böyle bir çalışmaya yer verilmemiştir.
10-) Plan notlarında ticari alanda yüksekliğin en çok iki kat, yapılaşma yoğunluğunun 0.50 olduğu belirtilmiştir. Ancak caminin bulunduğu alanla ilgili herhangi bir yapılaşma ve yükseklik sınırlaması tanımlanmamıştır.
Gaziantep’in tarihsel kent merkezinin eşiğinde, çok önemli bir bölgede yapılan bu düzenlemede her türlü yapılaşma şartının çok hassas ve detaylı bir şekilde verilmesi büyük önem arz etmektedir. Valilik binasını ve arkasında yer alan 100.Yıl Atatürk Kültür Parkı’nın bir bölümünü kapsayan alanda yapılacak olan caminin projesi kamuoyuyla paylaşılmasa da, çeşitli basın organlarında da konuşulan büyüklüklere göre caminin 21.000 m2’lik oturum alanına, 50.000 m2’den fazla inşa alanına sahip olduğu; kubbe tepe noktasının 120 metre civarında olduğu ve minarelerin de 160 metre civarındaki bir yükseklikte tasarlandığı gibi iddialar bulunmaktadır.
Bu boyutlara sahip bir caminin çevresiyle ve özellikle Gaziantep Kalesi’yle kuracağı ilişki aşağıdaki görsellerde sunulmaktadır: (Cami tasarımı temsilidir, en-boy-kubbe ve minare yükseklikleri kamuoyuna yansıdığı haliyle verilmiştir)
SONUÇ
Kamil Ocak Stadyumu’nun yıkımı ve yeniden değerlendirilmesi 2012 yılından bu yana tartışılırken, Valilik binasının yıkılması; valilik ve çeşitli idari birimlerin yeni alanlara taşınması 2016 yılından bu yana tartışılmaktadır.
Özellikle Kamil Ocak Stadyumu’nun bulunduğu alanda yapılacak yeni düzenlemede TOKİ’nin 2013 yılında önerdiği ve 300.000 m2’den fazla yapılaşma önerilen düzenlemeden bu noktaya gelinmiş olması önemli bir kazanımdır.
Ancak Kamil Ocak Stadyumu’nun, kapalı spor salonunun, valilik binasının, Demokrasi Meydanı’nın, 100.Yıl Atatürk Kültür Parkı’nın bir bölümünün birleştirilmesiyle ortaya çıkarılan millet bahçesinde çok önemli sorunlar bulunmaktadır.
Gaziantep’in kalbinde yapılan planlamada Gaziantep’in yerel idarelerinin, kent halkının neredeyse hiçbir rolü bulunmamaktadır. Böylesine önemli bir konunun kentin çok çeşitli kesimlerinde tartışılması, beklentilerin ve önceliklerin değerlendirilmesi, çalıştaylar ve buluşmalar düzenlenmesi, ulusal ve hatta uluslararası yarışmalarla plan ve projenin elde edilmesi, bütünlüklü bir kentsel tasarım çalışması oluşturulması beklenirdi.
Ancak gelinen noktada bütünlükten uzak, katılımcı ve şeffaf olmayan bir plan çalışması, kentsel çevreyle ve tarihi kent merkeziyle sorunlu ilişkiler kuran bir yapılaşma düzeni, neden yıkıldığı ve başka yere taşındığı belli olmayan valilik binası, akıbeti belirsiz Demokrasi Meydanı, kesintiye uğrayan ve alternatif önerilmeyen ulaşım sistemi, plan askı süresinin dolmasını beklemeden yapılacak olan ihale ve pek çok konu gündemimize girmiştir.
Hala zaman varken alanda yapılacak olan imar plan tadilatı, TOKİ tarafından yapılacak olan ihale ve valilik binasının yıkım kararı askıya alınmalı, Gaziantep’in çeşitli kesimlerini bir araya getiren buluşmalarla kentimizin önceliklerini göz önünde bulunduran bir program belirlenmeli ve ardından yarışma usulüyle bu son derece kritik alanda oluşturulacak kentsel çevre ortaya çıkarılmalıdır.
Bu yönde atılacak tüm adımları Mimarlar Odası Gaziantep Şubesi olarak herhangi bir karşılık beklemeden destekleyeceğimizi belirtiriz.